Чувашско-русский словарь (1982)

акăн

1.
сеяться, засеваться, быть посеянным
акăнмасăр юл — остаться незасеянным
виççĕр гектар акăнать — будет засеяно триста гектаров

га

га («гектар» сăмаха кĕскетсе калани)
вунă га тулă — десять га пшеницы

гектар

гектар (10 000 кв.м)
утмăл гектар çĕр — шестьдесят гектаров земли

куçар

6.
переводить (выражать в других знаках)
гектар çине куçарса — в переводе на гектары
укçа çине куçарса шутлани — расчет в переводе на деньги

пуçне

2.
при счете, перечислении
с...
на...
тухăç гектар пуçне вăтăр центнера çитет — урожай достигает тридцати центнеров с гектара
çын пуçне виçшер тенкĕ тиврĕ — пришлось по три рубля на человека

ултçĕр

шестьсот
шестисот-
ултçĕр çулхи юман — шестисотлетний дуб
ултçĕр гектар çĕр — шестьсот гектаров земли

çур

II.
(çурă)  

половина
пол-, полу-
çур гектар — полгектара
гектар çурă — полтора гектара
çур ĕмĕр — полвека
çур литр кĕленчи — полулитровая бутылка
çур çулта — 1) на полпути 2) в полугодовалом возрасте
çур çултан — 1) с полпути 2) через полгода
çур çулхи — полугодовалый
çур тăлăх — полусирота
пилĕк хут çурă — в пять с половиной раз
кунта çурри çеç — здесь только половина
иртнĕ ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурри —вторая половина прошлого столетия
çур хакпа сут — продать за полцены

Словарь чувашского языка

тустар

, тостар, (тустар, тостар), приводить в беспорядок разметать, расшвырять, разбрасывать, раскидать, перебутырить. См. тус. N. 1) Тусана, пăраха тустараççĕ; 2) тустарас — кирек мĕн япалана арпаштарса, аркатса пĕтерес; З) пробирать, навести страх, трепет. Шел. 62. Ак çамрăксем тухаççĕ тутăр-сурпан пуçтарма, çĕнĕ-çынсем арчипе çӳпçисене тустарма. Ау 18. Анне! эпĕ пĕр лав укçа тиесе килтĕм, эсĕ çӳçне-пуçна тустар, питне хăрăмпа хурат. Тайба-Т. † Шурти шурă тăмана тĕкне-çӳçне тустарнă; йыснаçăмах çарă пур, çӳçне-пуçне тустарнă. Ст. Чек. Тустарасси çăмăл та, пуçтарасси пит йывăр. N. Вĕсем ытти проектсене мĕнле тустарни çинчен каласа кăтартнă. N. Çав хĕрсем пурте çара-уран, йӳне-пилĕк, çӳçне-пуçне тустарса, пуçне ухса, ăйăрсем пек кĕçенсе, сиккелесе пыраççĕ. || Бушевать (о пурге). Ст. Шаймурз. Хиртеех те тăман тустарат. Баран. 161. Пĕр чарăнмасăр вăл темиçе кунччен тустарать (буран). Ашшĕ-амăшне. Ав тăман епле тустарат. || Поднимать пыль. Цив. Тусан тустар. Ib. † Аслăях çулĕ çинчи, ай, тусана ямшăках тустарать; пирĕн пек çамрăк ачасене ялтиех куштан тустарать. Бугульм. † Аслă урамăн тусанне, кил, тустарар пар утпа; ял-ялĕнчи хĕрсене, кил, тустарар каччăпа. || Ездить быстро. Альш. Çӳреççĕ вара лешсем çил пек тустарса, утсем çине утланаççĕ те (подпаски). N. Вăт кайăкпа тилĕ каяççĕ, тет, тустарса: тилли пĕр енелле, кайăкĕ тепĕр енелле. Пазух. Хусахсем утланнă ырă ут ялан тумхах çинчен тустарать. || Опустошать, разорять, разрушать. Баран. 201. Французсем Россияран хăйсем тустарса килнĕ пушă çулпах каялла тухса каймалла пулнă. || Размотать. Тюрл. Çав çын ман япаласене тостарчĕ (размотал). || Размотать. N. Кулаксем колхоза тустарасшăн. || Обижать. N. Семйĕне ан тустарса çӳре. Якейк. Тос, тос, тостар, пистер; ерпес, ерпес, ерпесле, ялан котран тапса сиктер, тос ачакла, тосикла. (Сăвă). || Делать что-либо (метаф.). Кама 80. Паян икĕ машшинпа кăнтарлаччен 7 гектар тустарса ывăтрăмăр. Епле пек, е? Пултаратпăр-и? || Ругать сильно. Альш. Лешсем тухса кайсан, тытăнат та ку тата тустарма: мĕн пур, тесе. ГТТ. Тустарса пăрахрĕ. || Обыскивать, производить обыск.

тĕллĕн

местами. Б. Янгильд. Юр тĕллĕн анчах юлнă. || КС. Ку чир мĕншĕн ман тĕллĕнех килсе çакланчĕ-ши (именно со мной). Ib. Вăл çул ман ана çумĕнчи анасем çинче пулмарĕ, ман тĕллĕнех аван пулчĕ. Т. Григорьева. Пирĕн тĕллĕн тăшман пĕтмерĕ. || Против. КС. Пире тĕллĕн пурнать (против иас). || Сам собой, отдельно. ЧС. Пысăккисем хăйсен тĕллĕн ĕçсе çӳреççĕ. Ачач. 107. Мĕнле курасчĕ ăна! тесе çухăрса янă вăл хăй тĕллĕнех. Сл. Кузьм. ЗЗ. Çавăнтан кайран çĕр çынна мĕн кирлине хăй тĕллĕн ӳстерми пулнă. || Сам по себе. ЧК. 1500 гектар çинче хăйсем тĕллĕн шăтакан йывăçсене пăхса çитерме тытăннă.

чĕрĕк

четверть, четвертая часть целого. N. Чĕрĕк гектар, ¹/₄, гектара. N. Чĕрĕк, четверть фунта. ÇБ. Вырăс чĕлхине вĕрентĕкен Амвросьев, Андреев, Михайлова юлташсен ученикĕсем иккĕмĕш чĕрĕк вĕçĕнче ирттернĕ çыру ĕçĕсене пурте е отлично, е лайăх çырнă. ЧК. Акă хальхи программăсем тăрах 7-мĕш классенче чăваш чĕлхипе хутлă предложенисене пĕрремĕш чĕрĕкре вĕрентмелле. Çав разделах вырăс чĕлхипе виççĕмĕш чĕрĕкре кăна вĕрентме тытăнмалла.

Русско-чувашский словарь

гектар

сущ.муж.
гектар (талккăш виси— 10000 тăваткал метр); полтора гектара гектар çурă; посеять сто гектаров пшеницы çĕр гектар тулă ак

десятина

сущ.жен.
теçеттин (çĕр лаптăкĕн кивĕ виçи — 1,09 гектар)

Русско-чувашский словарь (1972)

ар

ар, çĕр виçи, пĕр арта 100 тăваткал метр;. 100 ар— пĕр гектар.

га

нескл., ср. га (гектар).

гектар

гектар.

десятина

устар. теҫеттин (1. ӗлӗкхи ҫĕр виҫи; 2400 тӑваткӑл чалӑш ҫӗр лаптӑкӗ, 1,092 гектар; 2. мӗнпур тупӑшран вуннӑмӗш пайне илнӗ куланай).

Русско-чувашский словарь (1971)

га

с. нескл. га («гектар» сăмаха кĕскетсе калани).

гектар

м. гектар.

Этимологический словарь чувашского языка (1964)

çурă

, çур, çурма «половина»; çур гектар «полгектара»; çурма ăслă «полоумный»; çурмалла «пополам»; «исполу»; др. уйг. юрид. док., Рабг. йарым, азерб., туркм., тур. ярым, яры, ног., тат., башк. ярты, ярым, кирг., казах., к. калп. жарымйерим, узб. ярим, алт. В дьарым, хак. чарым «половина». Образовано от çур (см.).

Чувашско-русский фразеологический словарь

Юрăхсăра тух

Юрăхсăра тух приходить / прийти в негодность.
Вăл Микитапа тата ытти темиçе çамрăкпа пĕрле хăямат кĕперĕн юрăхсăра тухнă юписем вырăнне çĕнĕ сăвайсем çапрĕ. Л. Агаков. Çырма-çатра таврашĕнчи çĕрсем эрозие пула çулран-çул вуншар гектар юрăхсăра тухаççĕ. А. Ĕçхĕл.

См. также: