Поиск: аслă - Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

Введите слово для поиска:    
искать только в словаре Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ
[+] дополнительно

Чăваш чĕлхин ретроспективлă ăнлантару словарĕ

архиепископ

аслă епископ. Вăл 66 епархияра 3 митрополит, 14 аслă епископ (архиепископ), 50 епископ (архиерей) [Çулталăк 1906:14].

архимандрит

аслă монах. Гурiй архiерей болзассын сöргоннэ 1555 сöлда икке архимандритъ (асла монах) – Варсонофiй, Германъ ятлызанэ – номай священниксэнэ таврашшэмбэ ильзэ Москавран Хозана быны [Сöлдалык 1873:55].

аслă

малтан çурални; пысăк. Малтанхи йывăрлăхĕнче Египет çĕрĕнчи шыв пĕтĕмпех юн пулса тăнă, кайранхи йывăрлăхĕнче Египетри пур тĕрлĕ чĕрĕ чунтан та малтан çуралнисем (аслисем) вилсе пĕтнĕ [Наставление 1896:42]; Пĕр Ниагара шывех сиксе 17000000 лаша вăйне пама пултарнă тет, анчах çакăн пек аслă (пысăк) шыв вăйĕсем халĕ ахалех выртаççĕ [Никольский 1988:81].

богослов

турă çинчен вĕрентекен. Святой аттесем нуммай. Вĕсем хушшинче пит мухтавлă пулнисем: аслă Василий, Григорий богослов (турă çинчен вĕрентекен), ылттăн чĕлхеллĕ тиекен Иоанн, хăватсем кăтартакан Николай [Евангелие 1879:129].

ватти

çурт пуç çынни; вилни. Ачамсем, кашни кил-йышра ватти (çурт пуç çынни) пур, кашни килте ватти – е ашшĕ е аслă ашшĕ, е пиччĕш, е хăйпе пĕр тăван пиччĕш пулать; çапла кашни килте кам та пулин ватăраххи çурт пуç çынни пулать; кил-йышĕсем унпа канаш тумалла, ăна итлесе пурăнмалла [Объяснительные 1903:65]; Ваттисене (вилнисене) асăннă чух кутия е харпăр хăй пылне илме, Турă шыва кĕнĕ праздникре святой шыв илме тата Христос Иерусалиме мухтавлăн кĕнĕ праздник кунĕ кăчăкă илме пит тăкăсланса, васкаса пыраççĕ [Наставление 1905:9].

визир

(хальхилле визирь) Персири аслă улпут. Визир тесе Перси çыннисем патша умĕнчи аслă улпута калаççĕ [Первая 1909:31].

епископ

архиерей. Вăл 66 епархияра 3 митрополит, 14 аслă епископ (архиепископ), 50 епископ (архиерей) [Çулталăк 1906:14].

закон

йăла; Иисус Христосăн пĕлĕт çинчи аслă сăмахĕ. Çакăнтан пурăр та ĕçĕр, çакă Манăн сирĕншĕн те ытти нумай çынсемшĕн те çылăхĕсене каçарасшăн юхтарнă çĕнĕ закон (йăла) юнăм [Церковные 1883:78]; Иисус Христос вĕсене пурне те лайăх ăнлантарасшăн вĕсене юмахпа кала-кала вĕрентнĕ, çĕр çинчи пĕр-пĕр пĕлмен япала çинчен юмах каласа Вăл хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă сăмахне (законне) пур çынна та лайăх ăнламалла тунă [О боге 1891:76]; Еврейсем çак Турă каланă вунă тĕрлĕ пурăнăç йĕркине (закона) итлесе пĕтерсен хăраса Моисее каланă: Турăпа калаçма эсĕ ту çине ху кай; Вăл сана мĕн калĕ, эпир çавна пурне те тума тăрăшăпăр тенĕ [Наставление 1896:45]; Патшалăх Пухăвĕ законсем (йĕркесем) кăлармалла пултăр <…> [Хыпар 1906, № 2:18].

император

ĕмпӳ; аслă патша. Çав вăхăтра ĕмпӳре (императорта) Арий вĕрентнĕ пек ĕненекен усал Валент пулнă [Избранные (январь) 1904:8]; Пĕрлехи аслă патши те (император), унăн аслă вырăнти тӳри-шарисем те Бавария халăхин ĕçне пĕртте пырса çыхланмаççĕ [Автономия 1906:6].

инквизитор

1. авал хĕвел анăç енчи патшалăхсенче пулнă Христос тĕнне хăйсем пек мар вĕрентекен çынсене пит хытă асаплантарнă çын. 2. çынна тĕрĕс мар пек шухăшĕшĕн асаплантаракан çын. Инквизитор авал хĕвел анĕç енчи патшалăхсенче пулнă. Вĕсем Христос тĕнне хăйсем пек мар вĕрентекен çынсене пит хытă асаплантарнă. Аслă инквизитор тесе çак асапа кăларакан çынна каланă. Халĕ инквизитор тесе çынна тĕрĕс мар пек шухăшĕшĕн асаплантаракан çынсене калаççĕ [Хыпар 1907, № 9:66].

князь

аслă улпут; çар çыннисене ертсе çӳреме, патшалăх ĕçĕсене пăхса тăма суйланă çын. Григорiй сямрык чохнэ, поян-мар бирьги, Пеньковъ хожаматлы асла олбут (князь) паньчэ тарысьра борынны [Жития 1874:3]; Унтах тата çар çыннисене ертсе çӳреме, патшалăх ĕçĕсене пăхса тăма çын суйланă, ăна князь тенĕ [Хыпар 1906, № 15:231].

Лондон

англичансен чи аслă хули. Çавăн пек юлакан ачасене кăларма Лондонра* юри вĕрентнĕ йытăсем пур. * Лондон − англичансен чи аслă хули [Первая 1909:9].

манеж

юлан утпа çӳреме вĕрентекен хуралтă. Пĕрре атте каларĕ: аслă ачасене юлан утпа çӳреме вĕрентес, вĕсене манежа (юлан утпа çӳреме вĕрентекен хуралта) ярас терĕ [Третья 1911:25−26].

манифестация

(хальхилле манифестаци) мĕн кирлине, мĕн кирлĕ маррине пурне те палăртни. Ĕнер тăватă пине яхăн çăкăр пĕçерекенсем халăх пӳртне (рабочая биржи) пухăнса канаш тусан саланас умĕн аслă урамсенче хăйсене мĕн кирлине, мĕн кирлĕ маррине пурне те палăртма (манифестация) шут турĕç [Хыпар 1907, № 14:107].

математика

хисеплеме-шутлама вĕрентекен наука. Университетсемсĕр, ытти пысăк школасемсĕр пуçне вĕсен ялсенче те аслă школасем пур; вăл школасенче вулама-çырма анчах мар, хисеплеме-шутлама (математика тиекен наука) <…> вĕрентеççĕ [Хыпар 1906, № 10:151].

мăн

аслă. Ыра кумулла мун (асла) Тора! [Чуваш 1870:1].

митрополит

аслă архиерей. Ондан кайран сяв’ монастырдьдэх икь сьола ягын порынзассын, Иванъ Васильевичъ патша тада Макарiй асла архiерей (митрополитъ) ирикьпэ, Селижаровъ монастырьдэ каллах игумень полма кайза кине [Жития 1874:9].

монах

хура тум. Вилсессĕн тем чухлĕ пуп пуçлăхĕсем, хура тумсем (монахсем) тата тем чухлĕ халăх унăн нихçан та çĕрмелле мар ӳтне Миры хулинчи собора (аслă чиркӳне) лартнă <…> [Житие 1879:39].

океан

аслă тинĕс. Япония çĕрĕ шыв варринче: унăн пĕр енче Тихий океан (аслă тинĕс), ытти енĕсенчен Охотское, Японское, Восточно-Китайское тиекен тинĕссем [Абрамов 1988:174].

Париш

(хальхилле Париж) хрантсуссен пуç хули. Ут уйăхĕн 14-мĕшĕнче король Париш патне (Париш хрантсуссен пуç хули) çарсем пуçтарма тытăнни тенĕ хыпар сарăлнă [История 1917:3]; Паришре* пӳрт тӳрлетни. *Париш – французсен чи аслă хули [Первая 1909:11].

парламент

акăлчансен халăх суйласа янă çынсен пухăвĕ; патшалăхăн аслă пухăвĕ; дума. Пĕтĕм халăх пĕр майлă тăнă: улпутсем, пуп таврашĕсем, халăх суйласа янă çынсем* хушмасăр куланай тӳлес мар тенĕ. *Вĕсенĕн пухăвне парламент тенĕ, вăл пирĕн дума пек [Хыпар 1906, № :573]; Стюарт ятлă йăх патшара тăнă чух Англия парламентĕнче* икĕ ушкăн тавлашнă <…>. *Парламент тесе англичансем Патшалăх Пухуне калаççĕ [Хыпар 1906, № 41:632]; <…> пĕтĕм патшалăх валли тухакан пĕрлехи законсене пĕтĕм патшалăхăн аслă пухăвĕпе (парламентпа) килĕшсе кăларать вăл (император. – Э.Ф.) <…> [Автономия 1906:6]; Патшалăха халăх хăй тытса тăракан патшалăхсенче хăш патшалăхра пĕтĕм халăх хăех кăларать, хăш-хăш патшалăхсенче халăх хăй хушшинчен парламента (думăна) суйласа янă çынсем урлă кăларать [Ширновой 1917:15].

патриарх

аслă архиерей; Рим хулинчи папа; тĕп ашшĕ. Грек çĕрĕнче пĕр аслă архиерей (патриарх) кĕтӳ кĕтсе пурăннă [Поучения 1904:13]; Мăн кăрлачăн 2-ш кунĕнче тата Рим хулинче папа (патриарх) пулса пурăннă св. Сильвестра (IV-ш ĕмĕрте) <…> асăнаççĕ [Избранные (январь) 1904:12–13]; Вĕсем (Иаковăн 12 ывăлĕ. – Э.Ф.) Израиль халăхин тĕп ашшĕсем пулнă, çавăнпа вĕсене патриархсем теççĕ [Книга 1910:21].

патша

кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни, Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри; ĕмпӳ. <…> пирĕн çав кĕçĕн тӳресемпе аслă тӳресене пăхса тăраканни тата чăн аслă тӳре пур, вăл пĕтĕм патшалăха хăй ирĕкĕпе тытса тăрать, вырăс патшалăхĕнчи пур хуласене, пур ялсене пăхса тăрать. Çав чăн аслă тӳрене эпир патша тетпĕр, государь тетпĕр, император тетпĕр; Вăл Вырăс патшлăхĕнче Турă хыççăн чăн аслă тӳре, пуçлăхсенĕн пуçлăхĕ, чурасенĕн тӳри [Объяснительные 1903:66]; Губернатор çав кунах Агафоподпа Феодула хăй патне чĕнсе илнĕ те патша (ĕмпӳ) ячĕпе кала-кала парне пама ӳкĕтленĕ [Избранные 1905:23].

Перун

славянсен аслати турри. Славянсем чăн Турра пĕлмен, вĕсем суя тĕнпе пурăннă: вăрманта вăрман турри, шывра шыв турри, çуртра хĕртсурт пулнă; чăн аслă турри Перун ятлă пулнă, вĕсем ăна аслати турри тенĕ [Рассказы 1888:6]; <…> хĕвеле, уйăха, çăлтăрсене ытти япаласене те нумайĕшне турă тесе хисепленĕ; чăн вăйлă турă Перун тесе шухăшланă, ăна аслатипе çиçĕм турри тенĕ [В память 1888:3].

председатель

аслă çын; комисси пуçĕ. Унтан пур ушкăн Патшалăх Пухăвĕнчи аслă çын (председатель) валли, ăна пулăшма 4 юлташ тата секретарь суйлама тапратнă [Хыпар 1906, № 19:291]; Ку ĕçе малтан пăхса тухнă комиссиян пуçĕ (председатель) Долженков Думана çав 6 миллиона пама йăлăнать [Хыпар 1907, № 14:102].

профессор

аслă шкулти учитель; университетри вĕрентекен. Унтан вăл пĕр Стоу ятлă профессора (аслă шкулти учителе) качча кайнă [Молянов 1988:76]; Çĕнĕ законсемшĕн пуринчен ытла çамрăксем, студентсем, хресченсенчен тухнă нумай вĕреннĕ çынсем, нумайĕшĕ студентсене вĕрентекен учительсем (профессорсем) те тăрăшаççĕ [Хыпар 1906, № 39:603]; Остав теекен хулара университетри профессор (вĕрентекен) Фильд пралук янрани çинчен нумай пулмасть питĕ аван каласа панă [Çулталăк 1914:14].

профира

хура хӳреллĕ шап-шурă юс тирĕпе илемлентернĕ çанăсăр тумтир. Аслă патша пуçне корона тăхăнать, державапа скипетр (вĕçĕнче хĕреслĕ корона тăхăнтарнă ăмăрт кайăклă туя) тытса çине профира (çанăсăр хура хӳреллĕ шап-шурă юс тирĕпе илемлентернĕ тумтир) тăхăнса хăй престолĕ çине ларать [Священное 1896:21].

ресторан

аслă трахтир. Вĕсем «мăйăхсене, сухалсене хырма ан хушчăр, çĕмерĕлнĕ савăтсемшĕн аслă трахтирсенчи (ресторансенчи) расходсе[не], сĕтелсем çине хуракан шăрпăксемшĕн, çыру çырмалли хутсемшĕн укçа тӳлес мар, <…> эрнере пĕр кун канмалăх пултăр» теççĕ [Хыпар 1907, № 14:107].

Русь

вырăссен ĕлĕкхи патшалăхĕ. Вырăссен ĕлĕкхи патшалăхин (Руçĕн) тĕрлĕ пайĕсене вак-тĕвек князьсем пăхса тăнă, вĕсем Киев князьне пăхăнса пурăннă, ăна аслă князь тенĕ [Война 1915:23].

сатана

шуйттан. Евангелие çыракан сăваплă Иоанна Турă Ывăлĕ тĕлĕнмелле курăнса Кĕçĕн Азияри çичĕ чиркӳ çинчен пĕлтернĕ чухне вăл Пергамри епископ Антипа çинчен çапла калать: Эпĕ санăн ĕçӳсене те, эсĕ саттананăн (шуйттанăн) аслă вырăнĕ тăракан çĕрте пурăннине те, эсĕ Ман ятăма тытса тăнине те пĕлсе тăратăп <…> тет [Избранные 1905:36–37].

синедрион

аслă суд. Иудей пуçлăхĕсем аслă суда (Синедриона) пухăннă та пĕр айăпсăр таса Христоса хĕрес çине пăталаса вĕлермелле тунă [Два 1898:5].

собор

аслă чиркӳ; пуху. Вилсессĕн тем чухлĕ пуп-пуçлăхĕсем, хура-тумсем (монахсем) тата тем чухлĕ халăх унăн нихçан та çĕрмелле мар ӳтне Миры хулинчи собора (аслă чиркӳне) лартнă <…> [Житие 1879:39]; 1555 сьолда Кизинь-кырлач-ойыгыньь виссь кон-шотра (февраля 3) Москавры Успенскiй чӳргьгӳрэ (соборда) престолъ-синэ тватта шыба хорзассын, Христосъ Торра Тор’ Амышьнэ дэ кйль-духа посьсяпса тарасларесь <…> [Жития 1874:10]; Унăн (Юлиан. – Э.Ф.) вырăнне кĕнĕ Иовиан патша Мелетие Антиохияна каймалла тавăрăнтарнă та епископсене чĕнсе пуху (собор) тунă <…> [Избранные (февраль) 1904:31].

спаçипе

(хальхилле спаççипă) рахмат. Ĕлĕк пĕр Сократ ятлă аслă çын хăй чăн Турра пĕлмен пулсан та çапла каланă: спаçипе (рахмат), манăн арăм усал, арăм манпа урлă пыни мана чăтăма вĕрентет тенĕ [Беседы 1897:51].

столица

аслă хула. Çак халăх суйланă çынсем патшалăхра аслă хулана (столицăна) кайса халăх суйланă çынсен пухăвĕ тăваççĕ [Хальхи 1906:20].

студент

аслă шкулта вĕренекен çын. Вĕсем шавланине илтсе Василий Яковлевич ятлă студент (аслă шкулта вĕренекен çын) мĕн çĕмĕрлеççĕ кăсем тесе вĕсем патне пĕлме пынă [Абрамов 1988:173]; Студент тени вĕренекен тени пулать [Хыпар 1906, № 25:399].

таинство

пĕлме çук ĕç; Христосăн Ӳчĕпе Юнĕ. Литургия кĕллинче чăн аслă вăхăт, чаплă вăхăт çавăнтан пуçланса каять, мĕшĕн тесен çав сăмахсене каласан Христос таинство (пĕлме çук ĕç) хунине асăнас вăхăт çитсе пырать <…> [Наставление 1905, с. 14]; Чирлени тăхăрмăш кун тенĕ чух ирхине чĕрĕ тăвакан Таинстворан (Христосăн ӳчĕпе Юнĕнчен) ăша пай илчĕ те каçчен сывалса вырăн çинчен тăракан пулчĕ [Отец 1904:20].

факультет

университетри ушкăнсем. <…> кашни кĕпĕрне хушшинче пĕр аслă школа тăвас пулать. Вăл школа хальхи университетри пек темиçе ушкăна (çапла уйăрнине вырăсла факультет теççĕ) уйăрас пулать <…> [Хыпар 1906, № 9:145].

шăтăк

типĕ пусă. Аслă пиччĕшĕ Рувим каланă: хамăрăн вĕлерес мар ăна, типĕ пусса (шăтăка) ярар та, унта вăл хăех вилĕ тенĕ [Книга 1910:22].

шуйтан

(хальхилле шуйттан) усал сывлăш, Турă тăшманĕ. Ырă сывлăшсене таса ангелсем теççĕ, усал сывлăшсене шуйтансем теççĕ [О святых 1892:3]; Çапла усала тухнă ангелсене шуйтансем, усал сывлăшсем теççĕ. Чи аслă шуйтана вырăсла сатана тата дьявол теççĕ, вăл чăвашла элеклекен, астаракан, улталакан тени пулать [О святых 1892:19]; Шуйтан вăл усал сывлăш. Турă вăл сывлăша ырăлăхлă, çутă пултарнă, анчах вăл кайран мăн кăмăлланса ытти хăйне пăхăнса тăракан сывлăшсемпе Турра хирĕç тăнă; çавăншăн ăна вара Турă ытти пăтраннă ангелсемпе пĕрле пĕлĕт çинчен хăваласа антарнă, çавăнтан вара вĕсем тĕттĕмленсе усал сывлăш пулнă, Турă тăшманĕсем пулнă [Объяснительные 1903:13–14].

çенаттăр

(хальхилле сенатор) Римри аслă, ватă çын. Иисус Христос çураличчен 390 çул малтан галлă ятлă тискер халăхсем Рим халăхĕ çине вăрçăпа пынă. Рим çыннисем вĕсене хирĕç тăма пултарайман. Çавăнпа вĕсем хуларан пăрахса тарнă <…>. Хулана пĕр çенаттăрсем (аслă, ватă çынсем) анчах тăрса юлнă [Третья 1911:13].

çиккер

ӳсĕртекен япала. … вăл Турă умĕнче аслă пулĕ, эрех те, çиккер (ытти ӳсĕртекен япала) та ĕçмĕ … [Лука 1:15].

çирĕплентер

тĕреклĕлентер. Эсир уйра та таса пурăнни Туррăн кăмăлне пит юрăхлă пулĕ. Вăл сирĕн çие Хăйĕн пĕлĕт çинчи аслă мухтавлă вырăнĕнчен юратса пăхса сире хăватлă хӳтĕлĕхĕпе витсе сыхласа усрĕ <…> [Поучения 1904:23].

çуллă

аслă. Хăш-хăш патшалăхра çамрăк çын патшалăх ĕçне ăнланаймасть-ха тесе суйланă çĕре тата çуллăраххисене (аслăраххисене) кӳртеççĕ [Шершеневич 1906:18].

См. также:

архиерей архимандрит архистратиг асамат кĕперĕ « аслă » аташтар атте-апай ахăрсаман ахута аякри

аслă
Свойства слова не указаны
 
Хыпарсем

2015, утă, 30
Шыранӑ чухне ӑнсӑртран латин кирилл саспаллисем вырӑнне латин саспаллисене ҫырсан, сайт эсир ҫырнине юсама тӑрӑшӗ.

2015, утă, 30
Шырав сӑмахӗсене сӗннӗ чухне малашне вӑл е ку сӑмаха унччен миҫе шыранине тӗпе хурса кӑтартӗ.

2015, утă, 29
Сăмах шыранӑ чухне малашне сайт сире сăмахсарсенче тĕл пулакан вариантсене сĕнĕ.

2014, пуш, 25
Мобиллă хатĕрсемпе усă куракансем валли сайта лайăхлатрăмăр //Мирон Толи пулăшнипе.

2011, утă, 20
Вырăсла-чăвашла сăмахсарпа пуянланчĕ.

2011, утă, 19
Сăмахсарсен çĕнелнĕ сайчĕ ĕçлеме пуçларĕ.

2011, утă, 16
Сайтăн çĕнĕ версийĕ хатĕрленме пуçларĕ.

Пӳлĕм
Сайт пирки

Ку сайтра чăваш сăмахсарĕсене пухнă. Эсир кунта тĕрлĕ сăмахсен куçарăвне, тата ытти тĕрлĕ уйрăмлăхĕсене тупма пултаратăр.

Счетчики
Пулăшу

Эсир куçаракан укçа хостингшăн тӳлеме, çĕнĕ сăмахсарсем кĕртме, Ашмарин хатĕрленĕ сăмах пуххине сканерлама кайĕ.

RUS: Переведенные вами средства пойдут на оплату хостинга, добавление новых словарей, сканирование словаря Ашмарина.

Куçармалли счётсем:

Яндекс: 41001106956150

WMR: R028110838271

PayPal: np@chuvash.org